Grabówka, wieś królewska w parafii częstochowskiej

 Grabówka, wieś królewska w parafii częstochowskiej należąca do starostwa olsztyńskiego a od 1385 do klasztoru paulinów. W 1470–80 potwierdzone łany kmiece, karczma, zagrody i folwark.

W 1530 potwierdzony młyn. W 1564 we wsi było czterech kmieci; dostarczali 2 korce owsa do zamku olsztyńskiego oraz 1 korzec w razie przybycia króla. We wsi znajdowało się sołectwo z 2 łanami; sołtys miał obowiązek oddawania miodu do zamku olsztyńskiego. Dziesięcina pieniężna w wysokości 8 gr z łanu oraz meszne w wys. 6 gr należały do klasztoru. O dziesięcinę z Grabówki toczyły się spory między klasztorami mstowskim i częstochowskim. W 1529 dziesięcina pieniężna z dwóch sołectw należała do kościoła parafialnego w Częstochowie, dziesięcina z wsi do klasztoru w Mstowie. Czynsz z wsi w tymże roku wynosił 2 ½ grzywny i 6 gr. Po rozbiorach władze pruskie włączyły Grabówkę w skład tzw. → ekonomii częstochowskiej; dzierżawili ją prywatni użytkownicy. Folwark Grabówka wraz folwarkami Gorzelnia i Kalej stał się donacją księcia Władimira Aleksandrowicza Czerkaskiego. W 1864 utworzono gminę Grabówka obejmującą obszar zachodniej części dzisiejszego miasta. Zgodnie z postanowieniem o podziale miast i gmin w powiatach z 17 I 1867 Komitetu Urządzającego w Królestwie Polskim gmina wiejska Grabówka znalazła się w powiecie częstochowskim guberni piotrkowskiej. W 1900 w skład gminy Grabówka wchodziły następujące miejscowości: Aniołów (folwark), Antoniów (kolonia), Austeria (zagroda), Czarny Las (wieś), Gnaszyn (wieś), Gnaszyn (zagroda-młyn), Gorzelnia (folwark), Grabówka (folwark), Grabówka (wieś), Kalej (folwark), Kalej (wieś), Kamień (budka kolejowa), Kamień (folwark), Kamień (wieś), Kawodrza (kolonia), Kawodrza (zagroda-młyn), Kędziory (folwark), Kiedrzyn (folwark), Kiedrzyn (wieś), Lgota (wieś), Lisiniec (folwark), Lisiniec (wieś), Liszka (folwark), Liszka Dolna (kolonia), Liszka Górna (kolonia), Łojki Kondratów (folwark), Łojki (wieś), Łojki A (folwark), Ottonów (kolonia), Stradom (wieś), Stradom (zagroda-młyn), Stradom (zagroda-karczma), Szarlejka (kolonia), Wielki Bór (wieś), Wierzchowisko (folwarki), Wierzchowisko (wieś), Wola Kiedrzyńska (wieś), Wójtostwo (folwark), Wójtostwo (wsie), Wrzecionów (zagroda-młyn), Wyczerpy Dolne (budka kolejowa), Wyczerpy Dolne (folwark), Wyczerpy Dolne (wieś), Wydra (kolonia), Zacisze (folwark). Budynek urzędu gminy zbudowano w 1904. W 1900 wieś miała 56 domów i liczyła 650 mieszkańców; folwark obejmował 417 morgów ziemi uprawnej. Podczas I wojny światowej gmina Grabówka znalazła się pod okupacją niemiecką. Wg spisu z 1933 wieś posiadała 78 domów i liczyła 558 mieszkańców. Utworzona w tym okresie Kolonia Grabówka (zwana też Urzędniczą) liczyła 25 domów i 103 mieszkańców. Folwark został rozparcelowany. Na terenie wsi tuż przed wybuchem wojny zostały wybudowane trzy schrony bojowe dla potrzeb → 7 Dywizji Piechoty. W czasie II wojny Grabówka wraz z Częstochową znalazła się w granicach Generalnej Guberni; granica z Rzeszą przebiegała na rzece Białce. Po odzyskaniu niepodległości gmina Grabówka znalazła się w powiecie częstochowskim, który został włączony do województwa kieleckiego, od 1952 do województwa katowickiego. W 1970 wieś liczyła 1542 mieszkańców, istniało tu 240 gospodarstw rolnych. W tr. część wsi została przyłączona do miasta Częstochowy. Parafia Grabówka została ustanowiona w 1972; kościół parafialny pw. św. Franciszka z Asyżu powstał w 1987. W 1977 Grabówka znalazła się w granicach miasta, tworząc odrębną dzielnicę → Grabówka.

Jacek Laberschek, Grabówka, [w:] Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. II, z. 1, 1989, s. 38; Bogdan Snoch, Mała encyklopedia Częstochowy, Częstochowa 2002, s. 72; Joanna Sowa, Akta gminy Grabówka 1881–1939 http://baza.archiwa.gov.pl/sezam/index (data dostępu 23.08.2020).

Autor: Andrzej Kuśnierczyk
Źródło: https://encyklopedia.czestochowa.pl/hasla/grabowka-wies
Wycinek mapy z 1787. Cała: http://maps.mapywig.org/.../Perthees_woj_krakowskie_1787...

Molke Jakub (1804–57), architekt.

 Molke Jakub (1804–57), architekt. Ur. 15 VII 1804 w Miejscowości Koza Mała k. Sycowa, był synem Marcina (Martina) i Zuzanny.

Po ukończeniu szkoły budowlanej we Wrocławiu zamieszkał w Częstochowie. W 1828 zaciągnął pożyczkę w wysokości 4 tys. zł polskich, na budowę domu przy ul. Panny Maryi 31 (dziś → aleja Najświętszej Maryi Panny). W drugiej połowie lat 30. XIX przebywał w Przedborzu (powiat konecki), gdzie prowadził prace przy projektowaniu i budowie ratusza; na czas pobytu w Przedborzu swój dom wydzierżawił lekarzowi → Adolfowi Sternowi. Po powrocie do Częstochowy (w 1840) został architektem miejskim, zajmując miejsce → Franciszka Reinsteina. Częstochowa zawdzięcza Molkemu wiele obiektów wybudowanych z użyciem miejscowego kamienia wapiennego. Zm. w 1857 w Częstochowie, pochowany został na cmentarzu przy ul. Ogrodowej (dziś nie istnieje).

Jego żoną (od 1827, ślub odbył się w Częstochowie) była Anna z Bieńkowskich (1801–71), mieli syna Apolinarego (–1911 Częstochowa).

Częstochowa. Dzieje miasta i klasztoru jasnogórskiego, t. 2, Częstochowa 2005, s. 254, 463; Stanisław Szymański, Budownictwo z wapienia jurajskiego w Częstochowie, „Rocznik Muzeum w Częstochowie” 1966, s. 138; Piotr Gerasch, Molkowie (wersja elektroniczna) http://hutastara.blogspot.com/.../molkowie-w-kamienicy... (data dostępu 18.07.2020).

Autor: Andrzej Kuśnierczyk Źródło: https://encyklopedia.czestochowa.pl/hasla/molke-jakub

Trzciński Stanisław (1867–1939), fotograf,

 Trzciński Stanisław (1867–1939), fotograf, właściciel zakładu fotograficznego. Ur. w Snochowicach k. Łopuszna, był synem Jana Rawicza-Trzcińskiego, inż. leśnika, i Józefy z Gruszczyńskich, bratem Konstantego (który prowadził zakład fotograficzny w Warszawie).

Ukończył Gimnazjum Męskie w Kielcach. Po odbyciu służby wojskowej w armii rosyjskiej wyjechał do Wiednia na kursy fotografii. Pierwsze atelier założył w Warszawie (przy ul. Żabiej 9, róg pl. Bankowego). W 1896 uzyskał zgodę władz na kolportaż zdjęć z Jasnej Góry (także w formie albumu), prawdopodobnie jest autorem pierwszej pocztówki z widokiem klasztoru jasnogórskiego. W 1901 otrzymał za zdjęcia z Częstochowy złoty medal na warszawskiej wystawie fotograficznej. W 1907 przeniósł się do Częstochowy; prowadził tu zakład w kamienicy przy III Alei 62 (kamienica została zniszczona we wrześniu 1939); wykonywał zdjęcia portretowe, zbiorowe i przyrodnicze. Prezentował swe prace na Wystawie Przemysłu i Rolnictwa w 1909, gdzie otrzymał za nie srebrny medal. Aktywny zawodowo pozostawał do początku lat 30. XX w., potem zakład prowadziła jego żona. Zm. w październiku 1939. Pochowany w grobie matki na cmentarzu św. Rocha w Częstochowie, sektor 21, rząd 10, grób nr 5 (brak inskrypcji).

W małżeństwie (od 1900) z Zofią Salomeą z Woynickich, sekretarką Związku Ziemian w Częstochowie, działaczką Patronatu Pomocy Więźniom, miał czworo dzieci: Zygmunta, sędziego sądu grodzkiego w Częstochowie, Janinę, Romana i Wacławę.

Andrzej Zembik, Fotografia częstochowska w latach 1847–1939, [w:] „Prace naukowe WSP w Częstochowie. Wychowanie Artystyczne”, z. IV, Częstochowa 1993, s. 101–102; – „Gazeta Wyborcza Częstochowa” 2003 (12–13 VII), s. 4 (wspomnienie).

Autor: Andrzej Kuśnierczyk
Źródło: https://encyklopedia.czestochowa.pl/.../trzcinski-stanislaw

Wycieczka do Kamienicy Polskiej.1911r

 Wycieczka do Kamienicy Polskiej.1911r

Dnia 9 lipca wyruszono do Kamienicy Polskiej i Olsztyna. Osób 30 prowadził p. J. Drzewiecki. Dzięki uprzejmości zawiadowcy kopalni, p. Mianowskiego, wycieczka udała się kolejką konna do kopalni rudy żelaznej w Kamienicy. Po zwiedzeniu Kamienicy zapoznano się tu ze sposobem wyrabiania tkanin płóciennych i bawełnianych na domowych warsztatach tkackich. Ta niezmiernie korzystna dla mieszkańców Kamienicy kooperatywa tkacka istnieje zaledwie od roku i dzięki nieustającym wysiłkom prezesa związku, ks. Sędzimira, w roku bieżącym miała już 80,000 rb. obrotu przy 5,000 kapitału zakładowego. Wyrobu związku „Tkacz" konkurują z powodzeniem na rynkach w Królestwie i Cesarstwie z wyrobami najpoważniejszych fabryk, a gatunek ich został odznaczony na wystawie w Warszawie. Powołany do życia w tak trudnych warunkach przemysł domowy wywarł na wycieczkowiczach nader dodatnie wrażenie. Stamtąd udano się końmi do Olsztyna dla zwiedzenia ruin i groty, poczem powrócono do Sosnowca.
Źródło: Ziemia. Tygodnik Krajoznawczy Ilustrowany.1911 R.2 nr30

Z Kamienicy Polskiej, pow. częstochowski. 1912r

 Z Kamienicy Polskiej, pow. częstochowski. 1912r

Wieś nasza wyróżnia się od zwykłych cichych ciemnych wiosek polskich. Kilkadziesiąt lat temu osiadło tu kilkanaście rodzin czeskich i niemieckich, zatrudniających się tkactwem. Pracowitość i skrzętność tych jakkolwiek biednych i ciemnych kolonistów, przyczyniła się po wielu latach do rozwoju przemysłu tkackiego, który dziś, można rzec, doszedł do rozkwitu. Prócz małych fabryczek, przed dwoma laty powstał tu chrześcijański związek tkacki p. n. ,,Tkacz", który dziś już śmiało można zaliczyć do bardzo poważnych instytucji swojskich kooperatywnych. ,,Tkacz" operuje już dziesiątkami tysięcy rubli, posiada w kraju i w Cesarstwie licznych reprezentantów i własne składy. Wyrabia materjały bawełniane, jak: płócienka na bieliznę, fartuchy, zefiry na ubrania damskie i dziecięce, cajgi, kapy, portjery, chustki i t. p., za co otrzymał na wystawie częstochowskiej medal srebrny. ;Tkacz" posiada dział tasiernniczy, gdzie warsztaty, wyrabiające tasiemkę, poruszane są siłą motorową i dział bieliźniany-. Założycielem, prezesem i najczynniejszym kierownikiem tej przemystowo- handlowej kooperatywy jest miejscowy proboszcz, ks. Zygmunt Sędzimir. Dzięki pomysłowości ks. Sędzimira posiadającego niezwykły dar przedsiębiorczości i niewyczerpaną energję, mimo nader trudnych warunków miejscowych i różnych przeciwności, jak ciemnota, uprzedzenia, walka konkurencyjna. Powstało tu jeszcze kilka innych instytucji, jak Kasa pożyczkowo-oszczędnościowa, czytelnia parafialna, ochronka, straż ogniowa, kółko rolnicze. Prócz tego i grupka miejscowej inteligencji z pożytkiem tu pracuje na polu społecznym . I tak, dr. Giedryk wzorowo prowadzi dwa sklepy spółkowe, sędzia p. Bielobradek p. J. Bielobradek jako komendanci kierują strażą ogniową. Zaznaczyć również należy, że wieś posiada szkołę dwuklasową, szkolę górniczą i nowo-uchwaloną jednoklasową szkolę wiejską. Zawiadowca miejscowych kopalni, p. Mianowski wraz z p. Szniako założyli oddział częstochowskiego tow. oświatowego „Wiedza'. Przemysł tkacki i górniczy w połączeniu ze społeczną działalnością ludzi dobrej woli, rokują jak najlepsze nadzieje i w przyszłości wysoko postawią tę wieś zarówno ekonomicznie, jak i w kierunku kulturalno-oświatowym.

Źrodło: ,,Nowa Jutrzenka" : tygodniowe pismo obrazkowe : wychodzi co czwartek, 1912, R. 5, nr 18

Pułaski w Częstochowie

 Pułaski w Częstochowie, przybył do Częstochowy 10 IX 1770 na czele wojsk konfederackich i opanował warownię jasnogórską na okres 21 miesięcy, czyniąc z niej bazę wypadową do prowadzenia walki z oddziałami rosyjskimi. Dowodził siłami konfederatów w czasie kilkukrotnych prób zdobycia klasztoru przez generała I. Drewicza (von Drewitza). Pierwsze starcie pod murami klasztoru miało miejsce w listopadzie 1770, następne potyczki rozegrały się w styczniu 1771, walki toczyły się pod Kamieniem, w pobliżu kościoła pw. św. Jakuba i pw. św. Barbary (Pułaski wydał rozkaz spalenia drewnianych domów w pobliżu klasztoru). 15 I 1771 Drewicz wycofał się. Działania Pułaskiego znalazły uznanie ze strony Generalności, wzrosła jego reputacja jako dowódcy. W lutym 1771 Pułaski wyprawił się w rejon Kraśnika, po powrocie do Częstochowy zajął się aprowizacją i powiększeniem koszar (kosztem pomieszczeń nowicjatu klasztornego). W marcu tr. wyprawił się w kierunku Chęcin, w kwietniu odbył naradę w Białej z generałem Józefem Zarembą i pułkownikiem Charlesem Dumuoriezem, brał udział w modernizacji umocnień Tyńca pod Krakowem i Lanckorony, po czym wrócił do Częstochowy. 18 V 1771 walczył z oddziałami pułkownika Poliwanowa pod Majdanem, po powrocie do twierdzy odbył spotkanie z Franciszkiem Ksawerym Branickim, odmawiając kapitulacji twierdzy. W lipcu 1771 otrzymał (po Michale Walewskim) tytuł komendanta twierdzy jasnogórskiej, w sierpniu 1771 był pod Tyńcem, następnie spotkał się w Białej się z następcą C. Dumourieza – generałem de Viomenilem. Po wyprawie pod Wiśnicz wrócił do Częstochowy (przed 1 X 1771). W związku z planowanym porwaniem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego Pułaski ruszył z Częstochowy w stronę Rawy; w przegranej potyczce pod Radomiem 31 X 1771 został ranny w rękę, po powrocie do garnizonu dowiedział się, że porwanie króla nie udało się, zmuszony został przez Generalność do wyparcia się udziału w spisku oraz potępienia sprawców. W lutym 1772 przebywał w okolicach Proszowic, wrócił do Częstochowy zaalarmowany wiadomościami o pojawieniu się Drewicza pod miastem. Gdy kolejne plany koncentracji sił konfederackich w rejonie Wielunia nie powiodły się, Pułaski postanowił jak najdłużej bronić Jasnej Góry. Zmiana sytuacji politycznej wiosną 1772 (niechętny stosunek Francji i Austrii do konfederacji) zmusiła Pułaskiego do weryfikacji planów – przekazał dowództwo twierdzy Filipowi Radzymińskiemu i Antoniemu Zielińskiemu, wyjechał (potajemnie) z Częstochowy 31 V 1772. Przed wyjazdem zlecił swym następcom, by zasłużonych żołnierzy – w razie rozwiązania konfederacji – zabezpieczyć finansowo. W rozkazie do żołnierzy napisał: „gdy szczęśliwsze zdarzą się okoliczności do służenia Ojczyźnie będziecie takimi samymi, jakimi byliście ze mną”. Obecność Pułaskiego w Częstochowie znalazła odbicie w literaturze i sztuce, jeden z wierszy zatytułowany Larum w czasie przypuszczonego przez Drewitza komendanta moskiewskiego do fortecy częstochowskiej zaczyna się od słów: „Wstawaj Pułaski, przetrzyj swe powieki/ Bo jak nie wstaniesz, zginiemy na wieki”. Pułaskiego na czele konfederatów na tle Jasnej Góry namalowali m.in. Józef Chełmoński (1875) i Juliusz Kossak.

Jasna Góra, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. VII, Lublin 1997, s. 1078; – Andrzej Wasiak, Miasto i klasztor wobec konfederacji barskiej, [w:] Częstochowa. Dzieje miasta i klasztoru jasnogórskiego, t. 1, Okres staropolski, Częstochowa 2002, s. 433–443; Andrzej Wasiak, Działalność Kazimierza Pułaskiego w Częstochowie, Częstochowa, [brw]; Roman Winiarek, Kazimierz Pułaski (1747–1779), „Gazeta Częstochowska” 1999, nr 20, s. 4.
Autor: Andrzej Kuśnierczyk
Źródło: https://encyklopedia.czestochowa.pl/.../pulaski-w...

Marchal Achille (1856–1938) przemysłowiec

 Marchal Achille (1856–1938) przemysłowiec, dyrektor fabryki, filantrop. Pochodził z Flandrii w Republice Francuskiej, w 1900 objął stanowisko dyrektora (generalnego) Towarzystwa Przędzalniczego „La Czenstochovienne”, jednocześnie był kierownikiem Zakładu Bawełnianego; funkcję tę pełnił przez 25 lat. Jego zasługą była rozbudowa przejętego od firmy „Hille i Dietrich” zakładu włókienniczego „Błeszno”, m.in. budowa nowej tkalni bawełny. Cieszył się uznaniem wśród pracowników, znany był z działalności społecznej; był założycielem i prezesem honorowym Koleżeńskiego Stowarzyszenia Urzędniczego przy fabryce „La Czenstochovienne”, był założycielem (w 1908) i prezesem honorowym Towarzystwa Teatralno-Muzycznego. Przekazywał ofiary na cele społeczne, m.in. na budowę szkoły na Ostatnim Groszu, na budowę kościoła św. Rodziny, na Towarzystwo Opieki nad Bezdomnymi Dziećmi, na herbaciarnie szkolne, na rzecz budowy floty polskiej w 1920. Należał do organizatorów (1910) Stowarzyszenia Przemysłowców i Kupców, był też członkiem rzeczywistym miejscowej Straży Ogniowej Ochotniczej. Z końcem 1924 ustąpił ze stanowiska, 4 I 1925 odbyła się uroczystość z okazji 25-lecia pracy na stanowisku dyrektora generalnego, a jednocześnie jego pożegnanie – przed wyjazdem do Francji. Zm. 1 IV 1938 w Lille i tam został pochowany. Nabożeństwo żałobne zostało odprawione także w kościele św. Antoniego na Ostatnim Groszu 10 IV 1938. Odznaczony Orderem „Polonia Restituta” oraz Legią Honorową.

Jego żoną była Maria Teresa ze Stranskych (1865–1912), została pochowana w Brnie na Morawach. Miał syna Adriena oraz córki, Lilly i Renèe, druga zamężna z Teodorem Niedomańskim.

Dorota Czech, Kalendarium przemysłu i rzemiosła Częstochowy i okolic, „Almanach Częstochowy” 2010, s. 73; Wanda Malko, Życie muzyczne Częstochowy w latach 1918–1939, Częstochowa 2008, s. 90, 275; – „Goniec Częstochowski” 1908, nr 278, s. 2, nr 14, s. 2; „Gazeta Częstochowska” 1909, nr 128, s. 3 (dotyczy także córek); „Goniec Częstochowski” 1910, nr 80, s. 2; 1912, nr 5, s. 3 (nekrolog żony), 1913, nr 176, s. 2, 1915, nr 229, s. 3 (dotyczy córek), 1916, nr 119, s. 3 (dotyczy córki Renèe), nr 260, s. 3, 1925, nr 6, s. 3, 1938, nr 78, s. 1, 3 (nekrologi).

Autor: Andrzej Kuśnierczyk Źródło: https://encyklopedia.czestochowa.pl/hasla/marchal-achille Goniec_Czestochowski_Nr_078_1938