Jasnogórska 25 a , Częstochowa,

 Jasnogórska 25 a , Częstochowa, willa wybudowana w 1928–34 przez Józefę i Ignacego Młodkowskich, prace budowlane wykonała firma → Wincentego Szymkowiaka. Posiada charakterystyczne cechy eklektycznych nowożytnych willi miejskich, budynek jest parterowy z mansardowym dachem. Pod koniec okupacji niemieckiej, od jesieni 1944, znajdowała się tu siedziba firmy budowlanej, która była przykrywką dla działającej komórki wywiadowczej zwalczającej organizacje komunistyczne oraz lewicową partyzantkę, na jej czele stał Hubert Jura „Tom”, wywodzący się z radykalnego odłamu → Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ) (współpracował z Hauptsturmführerem Paulem Fuchsem z Radomia). W willi, która stała się prowizorycznym więzieniem, przetrzymywano działaczy komunistycznych (byłej → Komunistycznej Partii Polski i → Polskiej Partii Robotniczej), żołnierzy i łączniczki → Armii Ludowej, a także członków NSZ-Armii Krajowej (AK). W piwnicach budynku wykonywano wyroki; ofiary grzebane były w przylegającym do willi ogrodzie; w 1948 odnaleziono zwłoki Kazimiery Wąsek „Sławki”. AK wydała na Jurę wyrok śmierci, został jedynie ranny, przeżył, później wraz z Brygadą Świętokrzyską NSZ wycofał się przez Czechosłowację do Bawarii. Po wojnie budynek został przejęty przez Administrację Domów Mieszkalnych. Zakwaterowano w nim m.in. muzyków → Orkiestry Symfonicznej. Willa po remontach zatraciła swój pierwotny kształt, na dodatek przesłania ją od frontu blok mieszkalny.

Juliusz Sętowski, „Jasne, że Częstochowa” 2015, nr 12, s. 17; Jarosław Sobkowski, Członek Brygady Świętokrzyskiej założył w Częstochowie katownię, „Gazeta Wyborcza Częstochowa” 2019, (z 10 VIII); „Willa Jasnogórska 25, „Nad Wartą” 1961, nr 12, s. 2; – materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Autor: Andrzej Kuśnierczyk
Źródło: https://encyklopedia.czestochowa.pl/hasla/jasnogorska-25-a 

Kościółek i szpital – przytułek św. Jakuba

 Kościółek i szpital – przytułek św. Jakuba, wybudowane (kaplica była murowana, a przytułek drewniany) jako zespół szpitalny w 1586 z fundacji Jakuba Zalejskiego, pisarza celnego królewskiego, przy drodze (obecnie pl. Biegańskiego) ze Starej Częstochowy do klasztoru jasnogórskiego. Oddane przez fundatora pod opiekę miasta. Uposażenie powiększane było zapisami dokonanymi przez mieszczan częstochowskich. Około 1630 decyzją o. → Andrzeja Gołdonowskiego, przeora jasnogórskiego, przejęty przez paulinów. W 1642 na miejscu zdewastowanych obiektów wzniesiono nowe murowane budynki – kościółka (na planie oktogonu, z małymi wieżyczkami w narożach) i przylegającego do niego od północy, obszerniejszego parterowego przytułku. Miało w nim mieszkać trzech ubogich. Obiekty te połączone były z Jasną Górą groblą i drogą. Budowle zostały spustoszone przez wojska rosyjskie w 1771 w czasie konfederacji barskiej. Od 1786 kościółek i szpital znajdowały się pod zarządem sióstr mariawitek (→ mariawitki), w 1838 obiekty zostały przepisane rejentalnie na ich własność; siostry dokonały renowacji budynków. Od tr. mieszkało tam siedem sióstr mariawitek i 28 sierot. W budynku dawnego przytułku siostry prowadziły ośrodek szkolno-wychowawczy. Około 1862 sprzedały zabudowania i przeniosły się do nowego budynku klasztornego przy Alei 56 (→ budynek IV Liceum Ogólnokształcącego im. H. Sienkiewicza). Opuszczony zespół został rozebrany w 1869, na jego miejscu wzniesiono w 1870–72 → cerkiew pw. św. św. Cyryla i Metodego.

Katalog zabytków sztuki, Miasto Częstochowa, pod red. Z. Rozanow i E. Smulikowskiej, Warszawa 1995: cz. 1, Stare i nowe miasto, Częstochówka i przedmieścia, opracowanie autorskie Z. Rozanow i E. Smulikowska, s. 47; – Juliusz Braun, Częstochowa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny, Warszawa 1959, s. 27, 45, 62; Stefan Krakowski, Służba zdrowia i dobroczynność w Starej Częstochowie do połowy XVII wieku, „Archiwum Historii Medycyny”, t. XXI, 1959, s. 182, 183; Piotr Stefaniak, Skarb wiary. Dzieje kościoła Najświętszego Imienia Maryi i Klasztoru panien mariawitek w Częstochowie, Kraków–Częstochowa 2013, s. 49, 50, 52, 53.

Autor: Juliusz Sętowski
Źródło: https://encyklopedia.czestochowa.pl/.../kosciolek-i... 

Sensacyjna rewizja w Kamienicy Polskiej, 1933r

 Sensacyjna rewizja w Kamienicy Polskiej, 1933r

W ub. poniedziałek o świcie częstochowskie władze skarbowe wraz z miejscową policją dokonały nadzwyczaj szczegółowej rewizji w sklepie spożywczym oraz w prywatnym mieszkaniu Leona Blachnickiego , tudzież w pobliskim domku brata Blachnickiego, Romana w Kamienicy Polskiej. Rewizja ta, która wzbudziła duże zainteresowanie we wsi, najprawdopodobniej przeprowadzona była w poszukiwaniu jakiejś kontrabandy oraz fałszywych pieniędzy, gdyż napotykane w czasie rewizji pieniądze badali szczegółowo urzędnicy - rewidenci. W rezultacie jednak rewizja nie dała żadnego wyniku pozytywnego, oprócz kilku paczek monopolowego tytoniu, który trzymano w sklepie bez posiadania prawa na sprzedaż tegoż. Mimo to w Kamienicy Polskiej na temat tej rewizji krążą najróżniejsze plotki i wersje sensacyjne, że mianowicie w sklepie Blachnickiego jakoby wykryto cały magazyn sacharyny i kokainy oraz fabryczkę fałszywych pieniędzy i t p., co już niewątpliwie wkracza w sferę fantazji.

Źródło: Goniec Częstochowski, 1933, R. 28, No 105

Kinematograf w Kamienicy Polskiej. 1912r

 Kinematograf w Kamienicy Polskiej. 1912r

Dla miłej rozrywki w połączeniu z pożytkiem, Zarząd Straży Ogniowej w Kamienicy Polskiej nabył kinematograf, który wkrótce będzie funkcjonował. Zeszłej niedzieli odbyty się pierwsze przedstawienia kinematograficzne, które nadal będą urządzane w każde soboty, niedziele i święta. Cena biletów po 20 kop. dla dzieci 10. Może to w części odciągnie wielu od pijaństwa i nocnych hulatyk.

Źródło: Goniec_Czestochowski_Nr_265_1912 Goniec_Czestochowski_Nr_271_1912

Fabryka Maszyn, Odlewnia Żelaza i Metali Bracia Kanczewscy,

 Fabryka Maszyn, Odlewnia Żelaza i Metali Bracia Kanczewscy, utworzona w 1890 przez braci → Adama i Wiktora Kanczewskich, znajdowała się przy ul. Ogrodowej 13 (później 43/45). Początkowo specjalizowała się w wykonywaniu i montowaniu maszyn do wyrobu cegieł, wyposażenia do młynów, pędni, a także bram, ogrodzeń, wykonywała prace specjalne dla miejscowych fabryk. W 1920 po przekształceniu w Spółkę Akcyjną, fabrykę rozbudowano, poszerzono zakres produkcji; zaczęto wytwarzać maszyny ceramiczne dla cegielń oraz wyroby kanalizacyjne. W 1930 w fabryce zatrudniano 260 osób, zdolność produkcyjna oddziału mechanicznego wynosiła milion złotych, a odlewni żeliwa 600 tysięcy złotych. W początkach lat 30. fabryka w wyniku zadłużenia została przejęta przez Bank Ludowy. Ok. 1933 inż. → Klemens Kanczewski wydzierżawił ją od banku i ponownie uruchomił, nosiła nazwę Fabryka Maszyn i Odlewnia Żeliwa inż. K. Kanczewskiego. Od 1935 po uregulowaniu należności wobec banku Kanczewski rozbudowywał ją i unowocześniał, zmieniając m.in. profil produkcji na wytwarzanie pras mimośrodowych do tłoczenia blach. W tym okresie uruchomiono przedstawicielstwo fabryki w Poznaniu. W końcu lat 40. władze komunistyczne skonfiskowały połowę fabryki (należącą do K. Kanczewskiego, druga była zapisana na żonę Zofię), a w 1950 całą przejęło państwo. Fabryka Kanczewskich weszła w skład Fabryki Urządzeń Mechanicznych (→ „Wykromet”).

Juliusz Sętowski, Cmentarz Kule w Częstochowie. Przewodnik biograficzny, Częstochowa 2005, s. 130 (biogram Klemensa Kanczewskiego); „Goniec Częstochowski” 1931, nr 49 (jubileuszowy), s. 45; „Tygodnik Ilustrowany” 1912, nr 46, s. 975.

Autor: Juliusz Sętowski
Źródło: https://encyklopedia.czestochowa.pl/.../fabryka-maszyn... 

Cegielnie w Częstochowie

 Cegielnie w Częstochowie, lokowane były w bezpośrednim sąsiedztwie pokładów gliny: w pobliżu Jasnej Góry, na Lisińcu, Stradomiu, Zaciszu, w Kawodrzy i Gnaszynie.

W 1823 zaczęła funkcjonować (z inicjatywy burmistrza → Nowej Częstochowy → Jana Muszyńskiego) w rejonie Jasnej Góry → cegielnia miejska, która dostarczała materiał do budowy kamienic przy wytyczonej alei Panny Maryi (→ aleja Najświętszej Maryi Panny). Liczba działających cegielni zależała od koniunktury gospodarczej: w 1882 istniały – w obrębie ówczesnego miasta – dwie cegielnie, w 1884 – cztery, w 1894–1899 – sześć, w 1900 – dziesięć. Zmniejszenie się ich liczby po 1900 było efektem uruchomienia poza miastem dużej cegielni → „Michalina” na Bugaju (w 1898) oraz (w 1901) cegielni „Korwinów” w gminie Huta Stara. Niektóre częstochowskie cegielnie zmieniły profil produkcji, przestawiały się np. na cegłę ogniotrwałą (szamotową), kafle, płyty ceramiczne, ceramikę apteczną, majolikę, bądź religijne figury ceramiczne (jak np. cegielnia Junga, Kostkowskiego i Skrzypczyka przy ul. św. Barbary 27). W XIX–XX w. działały w obszarze dzisiejszego miasta: cegielnia „Anna” (funkcjonuje do dziś jako Zakład Ceramiki Budowlanej przy ul. Huculskiej 70/80), cegielnia Bestermana i Sieradzkiego przy ul. św. Barbary 76 b (w dwudziestoleciu międzywojennym: Besterman i Sieradzki Spadkobiercy Zakłady Cegielniane – ul. Kordeckiego 49), „Cwierzyńki i Piątkowski” – przy ul. Aleksandrowskiej 14 (obecnie: Wilsona), cegielnia Czesława Wyttka (ul. Huculska 62/64), „Gnaszyn” (od 1922) – dzisiejsze zakłady ceramiczne Wienerberger, cegielnia Tobiasza Haftki przy ul. św. Barbary 64, cegielnia „Janina” Stefana Hoffmana (ul. Poznańska 18), „Kawodrza” → Antoniego Księżyka w Kawodrzy Dolnej z piecem typu hoffmanowskiego (upaństwowiona w 1950), cegielnia Jana Kizlicha (od ok. 1856), później (od 1885) → Floriana Kizlicha (ul. św. Barbary 27). Od 1909 działała cegielnia Junga, Kostkowskiego i Skrzypczyka (w 1912 nosiła nazwę „Cegielnia i Fabryka Materiałów Ogniotrwałych”). Cegielnia „Lisiniec” znajdowała się na terenie gminy Grabówka, jej właścicielami byli Chemia Zandberg, Dawid Szlama Zandberg i → Józef Starke (od 1920 jako Zakłady Ceramiczne „Lisiniec”, ul. Huculska 32/34). Cegielnia „Michalina” przekształciła się w → Częstochowskie Zakłady Materiałów Ogniotrwałych. Mniejszymi zakładami były: cegielnia R. Niemca (ul. Mokra 13), cegielnia Rzezaka i Haftki na Lisińcu w rejonie ul. Furmańskiej 30 (dziś: ul. Główna), M. Samsonowicza przy ul. Spadek 13 (obecnie ul. Garibaldiego), cegielnia Sztajera w Kawodrzy (1914), Zandsztajna w Kawodrzy (1914), cegielnia „J. Żaka M. Krzywdy na terenie Błeszna (zlikwidowana w 1936–37). Jeden z większych zakładów ceramicznych „Zacisze” (w dzielnicy Stradom), istniejący od 1856, należał do inż. → Władysława Bogusławskiego, a następnie do Zygmunta Orłowskiego, w 1938 stał się własnością → Spółdzielczego Banku Ludowego, w 1953 (jako państwowy) Zakład nr 2.

Dorota Czech, Kalendarium przemysłu i rzemiosła Częstochowy i okolic, „Almanach Częstochowy” 2010, s. 149; Księga adresowa dla przemysłu, handlu i rolnictwa, Berlin-Warszawa [b.r.w.], s. 293; Księga adresowa Polski 1930 (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa 1930, Warszawa [b.r.w.], s. 191.
Autor: Andrzej Kuśnierczyk
Źródło: https://encyklopedia.czestochowa.pl/.../cegielnie-w..

Aleja 56 (Częstochowa)

 Aleja 56 (Częstochowa) , zabudowania, jako klasztorne, wzniesione zostały w 1859–62 z inicjatywy Zgromadzenia Sióstr Mariawitek. Autorem projektu był Franciszek Tournelle. Trójskrzydłowy gmach ustawiony był frontem do ulicy, w środek skrzydła frontowego wtopiony został kościół zbudowany w stylu neogotyckim (→ Kościół Najświętszego Imienia Maryi). W 1901 został zamknięty przez władze rosyjskie, odzyskano go podczas → strajku szkolnego w lutym 1905. Użytkowany był później jako kościół szkolny. W 1862–64 w budynku funkcjonował prowadzony przez siostry Instytut dla Ubogich Dziewcząt, później dwuklasowa początkowa szkoła żeńska, znajdowały się też pomieszczenia mieszkalne dla uczennic. W ramach represji rosyjskich po upadku powstania styczniowego mariawitki zmuszone były opuścić klasztor. W 1865 przeniesiono tu → Szkołę Powiatową Specjalną (usunięto dwuklasową szkołę początkową żeńską). Szkoła Powiatowa Specjalna działała tu do 1867, kiedy to przekształcono ją w → Progimnazjum Klasyczne Męskie. Szkoła umieszczona była w zachodnim skrzydle budynku. Wschodnie skrzydło w 1867–85 zajmował urząd naczelnika powiatu częstochowskiego. W 1876–14 funkcjonowało tu rządowe ośmioklasowe → Gimnazjum Męskie. Po wybuchu wojny, w sierpniu 1914 gimnazjum zostało ewakuowane do Warszawy, a później na teren Cesarstwa Rosyjskiego. W II połowie września 1914 gmach został zajęty przez miejscowych skautów; usunięto wówczas z budynku symbole władzy rosyjskiej, a zawieszono biało-czerwone flagi. W budynku zorganizowano Komendę Placu oraz komisariaty miejski i powiatowy → Polskiej Organizacji Narodowej (PON); prowadziły one działalność propagandową, werbunek i szkolenie ochotników do Legionów Polskich (LP).

Swoją siedzibę we wrześniu i październiku 1914 miały tu legionowa szkoła podoficerska, a także tworzona kompania częstochowska LP. Z początkiem 1915 utworzono w budynku placówkę wywiadowczą oraz biuro werbunkowe Oddziału Wywiadowczego I Brygady LP. W sierpniu 1915 zostały one zlikwidowane (po tym jak Niemcy znaleźli w budynku materiały świadczące o prowadzonej działalności niepodległościowej). Od połowy 1915 do 1917 budynek w części służył wojsku niemieckiemu: znajdowały się tutaj kasyno wojskowe oraz Dom Żołnierza (Soldatenheim), usytuowane w zachodnim skrzydle gmachu (z osobnym wejściem do tej części budynku). Skrzydło wschodnie i zapewne południowe gmachu w 1915–18 służyły działalności oświatowej i kulturalnej: od września 1915 działała tu elementarna Szkoła Nowomiejska, organizowane były też kursy rzemieślnicze, a od 1918 także handlowe, odbywały się różne zajęcia pozaszkolne. W I połowie 1917 władze niemieckie utworzyły tu Główny Urząd Zaciągu do → Polskiej Siły Zbrojnej (Polnische Werhmacht). W 1918 część budynku nadal służyła celom wojskowym. U progu niepodległości znajdowały się tutaj: komenda okręgu częstochowskiego → Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), zarząd Organizacji Dowborczyków Okręgu Częstochowskiego, Milicja Ludowa Polskiej Partii Socjalistycznej (→ Milicja Ludowa). 9 XI 1918 w gmachu przy III Alei 56 utworzono → Częstochowską Radę Robotniczą. W czasie rozbrajania żołnierzy niemieckich 11 XI 1918 tutaj była siedziba sztabu kierującego działaniami oddziałów peowiackich i robotniczych. W końcu listopada 1919 do gmachu przeprowadziło się z ul. Teatralnej (al. Wolności) I Państwowe Gimnazjum im. H. Sienkiewicza. Podczas wojny z bolszewikami 4 VIII 1920 założono tutaj szpital → Polskiego Czerwonego Krzyża (PCK); funkcjonował on od 10 VIII do 17 IX 1920. Ponownie szpital działał tu w maju i czerwcu 1921, w czasie III powstania śląskiego. W 1924 do gmachu głównego dobudowano salę gimnastyczną (pełniła też rolę sali teatralnej) oraz przylegający do niej dom dla dyrektora gimnazjum. I Gimnazjum i Liceum Państwowe im. H. Sienkiewicza funkcjonowało do października 1939, później szkołę zamknięto, a budynek zajęli Niemcy. Przez całą okupację gmach służył za siedzibę niemieckiej policji i wojsku. Po wyparciu Niemców z Częstochowy, 21 I 1945 Rosjanie w budynku urządzili szpital wojskowy. Po likwidacji szpitala 16 X 1945 szkoła odzyskała budynek; uczniowie, ich rodzice i nauczyciele wyremontowali zdewastowane pomieszczenia. Od 1948 obok liceum w budynku funkcjonowała szkoła podstawowa (obie placówki nosiły imię H. Sienkiewicza). Od lat 60. do lat 90. działały tu (w dawnym domu dyrektora) przedszkola nr 37 i nr 17. W 1974 do budynku głównego dobudowano salę gimnastyczną, pływalnię, a w 1980 halę sportową i krytą bieżnię tartanową.

„Sienkiewicz”, IV LO im. Henryka Sienkiewicza w Częstochowie 1862–2012, pod red. M. Piaseckiej i J. Sętowskiego, Częstochowa 2012, s. 9–16; – Polski Czerwony Krzyż. Sprawozdanie oddziału częstochowskiego za 1933, Częstochowa, s. 5; – „Goniec Częstochowski” 1917, nr 198, s. 8, 1918, nr 277, s. 3, 1929, nr 239, s. 3.

Autor: → Juliusz Sętowski