Fabryka „Natalin” w Masłońskim — początek
Gdyby założyć, że fabryka „Natalin" powstała dokładnie na miejscu zakładu „piec masłoński", to u podstaw jej istnienia powinien być akt transakcji kupna terenu przez Leona Hasfelda od poprzedniego właściciela. A tym był — wg ks. Mizery — około roku 1876 Bernard Hantke (źródło: 54, str. 117-118). W powszechnej pamięci dzisiejszych mieszkańców Masłońskiego, genezą nazwy „Natalin" było imię kobiety związanej z Hasfeldami. Z rodzinnych dokumentów paszportowych dowiadujemy się, że żona Leona Hasfelda miała na imię Natalia (źródło: 109). Potwierdza to także nekrolog Natalii Hasfeld zamieszczony w Kurierze Warszawskim z dn. 11 października 1936 r., w którym czytamy: „ Ś.+ P. Natalja z Mayznerów Leonowa Hasfeldowa opatrzona św. Sakramentami, po długich i ciężkich cierpieniach zmarła dnia 10 października 1936 r., przeżywszy lat 75. Nabożeństwo żałobne odbędzie się w kościele św. Karola Boromeusza (na Powązkach) w poniedziałek, dnia 12 b. m., o godz. 11 min. 50, po czym nastąpi wyprowadzenie zwłok na cmentarz miejscowy, o czym zawiadamiają pogrążeni w głębokim smutku mąż, córka, syn, synowa, wnuczki i rodzina" — źródło: 167. W roku 1880 zakład produkujący tekturę już istniał i pod tą datą został odnotowany w Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego. Wartość produkcji w zakładzie (zwanym także papiernią) wynosiła 4800 rubli — to z kolei dane z okresu przed rokiem 1885 (źródło: 22, Tom VI wyd. 1885, str. 165 oraz Tom XIV wyd. 1895, str. 736-738). Na początku XX wieku w zakładzie Leona Hasfelda pracowało 60 robotników, a zainstalowane maszyny miały moc 80 koni mechanicznych (źródło: 34, str. 24). W latach 1904-1905 powstał projekt oświetlenia elektrycznego dla fabryki. Rysunki techniczne i oznaczenia punkt" oświetleniowych oraz szczegółów instalacji w budynkach nie odbiegały od współczesnej dokumentacji takich przedsięwzięć. Projekt sporządził inżynier technolog Wincenty Goldbaum. Jak wówczas wyglądał zakład „Natalin" i z czego się składał? Przedstawiamy to na załączonej do książki kolorowej wkładce graficznej, której źródłem jest właśnie projekt Goldbauma (źródło: 80). W roku 1909 właściciel zakładu „Natalin" w Masłońskim, Leon Hasfeld, wraz z posłem do parlamentu austriackiego baronem Bataglią i radcą cesarskim, doktorem nauk medycznych Henrykiem Ebersem, powołali komitet organizacyjny budowy sanatorium w Krynicy—Zdroju. Leon Hasfeld był wówczas właścicielem gruntu z ogrodem i źródłem wody „Marya", które zamierzał odsprzedać dla celów budowy nowego budynku sanatorium. Warunkiem powodzenia prac było zebranie kwoty 2,5 mln koron poprzez emisję 10 tysięcy akcji. Jedna akcja miała kosztować 250 koron. Planowano postawienie czterokondygnacyjnego gmachu na 150 pokoi, z salą balową i teatralną na 300 osób, z gabinetami kąpieli mineralno—gazowych, kąpieli borowinowych, kąpieli z gorącego powietrza... (źródło: 60). Z lat 1911-1912 pochodzi dokumentacja nowego napędu maszyn w zakładzie „Natalin", tj. kotła parowego oraz budynku, w którym się mieścił. Kocioł umieszczony był poziomo, miał długość około 10 m i średnicę nieco ponad 2 m. Cały budynek, w którym się znajdował, miał wg projektu 12 m długości, prawie 9 m szerokości i wysokość do szczytu dwuspadowego dachu 7 metrów (źródło: 81).
Co poza tekturą produkowano w „Natalinie"? Na firmowym papierze, w roku 1912, zakład reklamował się z następującym asortymentem: - Szara i biała tektura introligatorska, Tektura do owijania wyrobów fabrycznych, Tektura uszczelniająca do apertury i prasy (np. hydraulicznej) - Materiałowa i częściowo materiałowa tektura do przeznaczenia technicznego Tektura „celluloid" na uszczelki do rur, Tektura azbestowa, Azbestowa izolacyjna miękka tektura, Okręgi i szablony z tektury, z celuloidu i azbestu, Filc izolacyjny do izolacji magistrali parowych przed utratą. ciepła, Masa izolacyjna azbestowa i inna, Azbestowa ogniotrwała farba, wypełnienia z azbestu i grafitu - Azbestowy ogniotrwały tol w arkuszach do dachu - Talerze, naczynia i tace z białej tektury drzewnej, do ekskluzywnych opakowań na ciastka, owoce, do wędzonego mięsa itp. - Fabryka wybielająca, Wybielanie materii, bawełny, lnu, konopi i ścinek materiałowych Wybielona materia i nicie wszystkich rodzajów do przetworzenia w watę i przędzę, Materia oczyszczona do czyszczenia maszyn i wagonów (źródło: 81, tłumaczenie z języka rosyjskiego: Daniela i Bohdan Shelest). Ciekawostką jest, że fabryka w roku 1907 zamieściła ogłoszenie z ofertą kupna „sieczki żytniej i pszennej w każdej ilości". Można to rozumieć zarówno jako chęć zapewnienia paszy dla zwierząt na folwarku, jak i surowca dodawanego do masy papierniczej podczas produkcji tektury (źródło: 71). W sierpniu i wrześniu 1909 r. w Częstochowie odbywały się krajowe Targi Przemysłu i Rolnictwa. Zarząd Zakładów „Natalin" Leona S. Hasfelda przy Stacji Poraj Dr. Żel. W. W. zapowiedział przeprowadzenie tam demonstracji skuteczności nowej „farby asbestowej , jako zabezpieczenia przeciwpożarowego drewna. Zamierzano podpalić drewniane makiety domów pomalowane nową farbą ogniotrwałą. Obok tego miały być demonstrowane pancerze metalowo-azbestowe — również jako zabezpieczenie dla drewna (źródło: 24, str. 4). Komitet organizacyjny wystawy tworzyli wówczas m. in.: Stefan ks. Lubomirski — prezes, Karol hr. Raczyński i Władysław Małkowski — wiceprezesi, inż. Alfons Bogusławski — dyrektor wystawy, dr Stanisław Nowak — prezes Częstochowskiego Towarzystwa Higienicznego. Spis wystawców zawiera 734 pozycje z nazwami przedsiębiorstw podzielonych branżami na 20 grup. W ciągu dwóch miesięcy (sierpień i wrzesień) 1909 r. przez Częstochowę przewinęło się 700 tysięcy odwiedzających teren targów (źródło: 50 — spis wystawców na str. 19-196 oraz słowo wstępne — bez numeracji stron).
W ramach wystawy, w dniach 21 i 22 sierpnia 1909 r., odbyła się również konferencja ochotniczych straży ogniowych, w której wzięło udział około 100 przedstawicieli, w tym m. in. z Zawiercia i z Żarek. Na zakończenie obrad w restauracji „Drozdowo", Hasfeld z Poraja (w tekście nie wyjaśniono, czy chodzi o Leona czy o jego syna Zdzisława) podczas przemowy podkreślał trudności, z jakimi organizowano częstochowską wystawę przemysłu oraz mówił o „demoralizującym wpływie towarzystw ubezpieczeń ogniowych" (źródło: 144, str. 258-259). Trzy lata później (1912) Zakład „Natalin" Leona S. Hasfelda ogłaszał się w warszawskiej prasie, oferując farbę azbestową ogniotrwałą przeciwgnilną do zabezpieczania drewna przed ogniem i wilgocią. Ciekawostką jest fakt, że farby nie produkowano w Masłońskim, czy też Klepaczce, ale w zakładzie o identycznej nazwie „Natalin" znajdującym się w Warszawie przy ul. Włodzimierskiej 4 (źródło: 25, str. 617). „Natalin" w roku 1911 tak został scharakteryzowany w katalogu przemysłowym: Nr katalogowy 9018: Hassfeld Leon S., (1880 — rok powstania), zakłady przemysłowe „Natalin", Adres: Masłońsk, poczta Poraj, Adres zarządu: Warszawa, Włodzimierska 4, Adres telegraficzny: Hassfeld — Poraj, Kierownik: inż. techn. Zdzisław Hassfeld, Pracowników: 60 Kapitał zakładowy: 150 000 rubli, Przybliżony obrót roczny: 60-80 000 rubli, Silnik: wodny i parowy, o mocy 80 k (koni mechanicznych), Wyroby: Celluloid w arkuszach i krążkach, tektury dla introligatorni i apretur, azbest w arkuszach i krążkach, wyroby galanteryjne z tektury, masy izolacyjne, bielone szmaty do wyrobu waty, farba azbestowa ogniotrwała. Sąsiednia fabryka „Klepaczka" nie należała wówczas do rodziny właściciela „Natalina" i scharakteryzowano ją tak: Nr katalogowy 9020: „Klepaczka", dawniej I. Kleber i S-ka, (1870 — rok powstania), fabryka tektury Adres: Kamienica Polska, poczta Poraj, Właściciel: Józef Dechaine Przybliżony 50 Przybliżony obrót roczny: 80 000 rubli Silniki: parowy o mocy 50 koni mech. i wodny o mocy 50 koni mech. Wyroby: Tektura żakardowa i szaftowa dla tkackich manufaktur. Brandpapa. Tektura stansowalna, skóra sztuczna (leather board) do wyrobu obuwia. Wszelkie tektury twarde do wyrobów technicznych (źródło: 160, bez nr stron, numery kolejne w katalogu 9018 i 9020). Wg ogłoszenia opublikowanego w „Informatorze Powiatu Będzińskiego" z 1926 r. fabryki „Natalin" i „Klepaczka" przy „Stacji Poraj Dr. Ż. W. W. poczta, telegraf i telefon międzymiastowy Poraj", produkowały: • tekturę introligatorską i na pudełka, szarą i kolorową, papier pakowy, tektury techniczne i na pakunki • preszpan, żakardy, szafty i brandpapy dla przemysłu włóknistego • pucwola, sterylizowane czyste gałgany do czyszczenia maszyn • azbest i masę azbestową do izolacji (źródło: 27, str. 129). Papier kancelaryjny z firmowym nadrukiem „Natalina" używany w roku 1933 zawiera natomiast następujące informacje reklamowo—handlowe: „Fabryki Tektur Natalin, Klepaczka i Poraj przy stacji Poraj Dyrekcji Warszawskiej, adres pocztowy: Poraj k/Częstochowy, adres telegraficzny: Natalin — Poraj koło Częstochowy, telefon międzymiastowy: Poraj koło Częstochowy Nr. 7. Wyroby: wszelkiego rodzaju tektury, jak szare, introligatorskie, ręczne i maszynowe, każdego formatu i grubości, tektury techniczne, preszpan, żakard, szaft, brandpapy, tektury dla fabryk mechanicznego obuwia, lakierowane i wyciskane w desenie tektury do wyrobu walizek i torebek, kartonaże, przykroje i pudełka. Własne składy fabryczne: Warszawa, Łódź, Poznań, Bielsko, Bydgoszcz.Konta czekowe w P.K.O.: Natalin — Nr. 60.913, Klepaczka — Nr. 100.845" — źródło: 132. Przypisy: 54. Mizera Stefan, (ks.), „Parafia Przybynów, rozwój społeczno gospodarczy w latach 1518-1864", Lublin 1965 r., maszynopis, Archiwum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. 109. Akta paszportowe, Instytut Pamięci Narodowej: Żardecka Anna — sygnatura BU 1005/51810, Żardecka Wanda — sygnatura BU 1005/2642, Żardecki Andrzej — sygnatura BU 1005/2643. 167. Nekrolog Natalii Hasfeld. ..Kurier Warszawski" nr 279 z dnia 11. 10. 1936 r., strona 22. 22. „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich", wydany pod redakcją Filipa Sulimierskiego, Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego, Wyłącznym nakładem Władysława Walewskiego, Warszawa 1885, Tom I wyd. 1880, Toma III wyd. 1882, Tom VI wyd. 1885, Tom IX wyd. 1888, Tom XIV wyd. 1895. 34. Bałchan Jan, Pregiel Piotr, Szymczyk Maciej, (red.) ,,Rocznik Muzeum Papiernictwa" tom 2, wyd. Duszniki na stronie internetowej Niepublicznej Szkoły Podstawowej w Masłońskim www.nspmaslonskie.pl. 80. Akta sprawy „O oświetleniu elektrycznym fabryki tektury L. Hasfelda przy stacji Poraj w powiecie Będzińskim", Archiwum Państwowe w Łodzi, sygnatura 39/1/0/4/18243. 60. „Wielkie Sanatorvum Krynickie", artykuł w: ,.Swit" nr 49. rok 4, z dnia 4 grudnia 1909 r., dodatek ilustrowany, strona 25. 81. Akta sprawy „Leon Hasfeld, fabryka tektury Natalin, Masłońskie, powiat będziński — dokumentacja związana z rejestncją kotła parowego", Archiwum Państwowe w Łodzi. 39/ 9/0/- /3547 24. Gazeta Częstochowska nr 30 z dnia 3 września 1909, strona 4 (Biblioteka Publiczna im. W. Biegańskiego w Częstochowie, www.biblioteka.czest.pl) 50. „Przewodnik po Wystawie Przemysłu i Rolnictwa w Częstochowie 1909" (reprint), wyd. Muzeum Częstochowskie, dyr. Janusz Jadczyk, 2009 144. Złotkowski Dariusz, „Wystawa Przemysłu i Rolnictwa w Częstochowie 1909 roku w świetle prasy polskiej", wyd. Muzeum Częstochowskie 2009. 25. Przegląd Techniczny nr 27 z dnia 4 lipca 1912, strona 617 (Biblioteka Cyfrowa Politechniki Warszawskiej, www.bcpw. bg.pw.edu.pl). 160. Sroka Antoni Rościsław, Stowarzyszenie Techników w Warszawie, „Przemysł Fabryczny w Królestwie Polskim 1911", wyd. Warszawa 1912. 27. Informator Powiatu Będzińskiego 1926, Śląska Biblioteka Cyfrowa, www.sbc.org.pl. 132. Dokument podpisany przez Zdzisława Hasfelda z ryku 1933, sporządzony na papierze z firmowymi nadrukami „Fab-ki Tektur Natalin, Klepaczka i Poraj", w posiadaniu autorów. Źródło: "Historie Lokalne na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej" , Tom VI, ,, Masłońskie" (gmina Poraj) w aktach , dokumentach i wspomnieniach, Autor: Anna Zagroba , Tomasz Baryła, wyd. Kraków 2021, str. 147-154 https://www.jura.travel/poi/321608/pozostalosci-po-fabryce-tektury-maslonskie
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz